اندازه‌اى كه اوج بگيرد محدود است و مقيّد ؛ و قابل آنست كه از آن ، علمى بالاتر بيايد ، و عاليتر و راقيتر پا بعرصه ميدان بگذارد . شاهد بر اين آنست كه تمام علومى كه يكى پس از ديگرى آمده و هر كدام ناسخ و از بين برنده علم پيشين بوده‌اند ، در زمان طلوع آن علم كه هنوز كوكب طلوعش در آستانهء غروب ، زير افق پنهان نشده بود ، دارندگان آن علم از آن چيزى را بالاتر و بهتر تصوّر نميكردند و كسى هم نميتوانست آنان را الزام كند ، چون خودش به علم برتر دست نيافته بود ؛ امّا همانكه آن علم ناسخ ظهور كرد ، علم منسوخ جزو كهنه پاره‌ها و مسائل خرافيّه حتّى در نزد طرفداران آن به شمار ميرفت . امروز كه الكترون از بديهيّات علم شيمى و فيزيك به شمار ميآيد ، براى ماست فقط ؛ آن هم براى امروز ما نه فرداى ما . همين فردا كه در اين باره بشر به كشف دقيق و عميقترى برسد و اصولًا اصل ذرّاتى را بدينگونه انكار كند و با تجربه و آزمايش ، عجائب ديگرى را از ذرّه براى ما بشكافد آنوقت ما بر فكر ديروز خود لبخند مىزنيم و خود را بر ايقان و اثبات و اصرار ديروز تمسخر ميكنيم . علوم تجربى نميتواند تعبّد را از ميان بردارد دين و شريعت حقّهء إلهيّه از جانب خداست ، و داراى أصالت و واقعيّت است ، و تحقيقاً تعبّديّات آن هزار برابر أوامر و منهيّات بديهيّهء آنست . و معناى دين غير از اين چيزى نيست كه : از جانب علم مطلق بر انسان و بشرى كه علمش نسبى است و هر روز از درجهء قابليّت رو به فعليّت ميرود ، نازل شده است . در اين صورت بشر ابداً با تمام علوم و دانشهاى تجربى ، از مكانيك و فيزيك و طبيعى ، و انسان شناسى و جامعه شناسى ، و زمين شناسى و گياه شناسى ، و حيوان شناسى و زيست شناسى ، و شيمى معدنى و شيمى آلى ، و هيئت و غيرها ياراى آن را ندارد كه بتواند دست به عالم ربوبى زند ، و در